Deutsch   English   Français   Español   Türkçe   Polski   Русский   Rumână   Українська   العربية
Strona główna   O stronie   Kontakt

Prosimy wesprzeć Głos Obywatela darowizną TUTAJ!




Kultura pamięci nie kończy się na roku 1945


Dlaczego musimy patrzeć na naszą historię szerzej – i dlaczego kraj to coś więcej niż jego najmroczniejsze rozdziały



Tegoroczne uroczystości upamiętniające 9 listopada, rocznicę pogromów z 1938 roku, jeszcze przez długi czas nie dawały mi spokoju. Sama uroczystość była dobrze przygotowana, godna i odpowiednia do okazji. A jednak wróciłem do domu z kilkoma myślami, które od tamtej pory nie dają mi spokoju.

Są to pytania, które wykraczają daleko poza ten jeden dzień pamięci i tę jedną historyczną okoliczność. Pytania dotyczące naszego podejścia do historii, pamięci, pielęgnowania dziedzictwa, a ostatecznie także tego, jaki obraz własnego kraju chcemy przekazywać.

Coraz częściej bowiem zastanawiam się, czy nasza kultura pamięci nie zasługuje już od dawna na znacznie szersze spojrzenie.

Miotła na jeden dzień – a co potem?

Chciałbym zacząć od czegoś bardzo lokalnego.

Ulica Nordstraße w Weißenfels przez większą część roku przedstawia smutny widok. Śmieci przy kontenerach na odzież, potłuczone szklane butelki na chodnikach, porzucone odpady wielkogabarytowe i przepełnione kosze na śmieci należą tam niemal do zwyczajowego krajobrazu ulicy. Kto może, woli omijać tę okolicę szerokim łukiem.

Ale potem nadchodzą uroczystości upamiętniające. Składanie wieńców, oficjalne wydarzenie, trzeba przygotować godną oprawę. I nagle znajduje się miotła. Sprząta się, porządkuje, przygotowuje otoczenie. Kosze na śmieci, które przez cały rok szpecą krajobraz ulicy, znikają. Rzeczy, z którymi najwyraźniej przez całe miesiące nie można było sobie poradzić, nagle udaje się załatwić w najkrótszym czasie.

I zadaję sobie pytanie: Dlaczego właściwie nie może tak być zawsze?

Jeśli w takim miejscu wspominamy ofiary wykluczenia, prześladowań i pogardy dla człowieka, czy nasz codzienny stosunek do tego miejsca nie powinien również odzwierciedlać szacunku?

Pamięć i odpowiedzialność nie kończą się wraz z ostatnim wypowiedzianym słowem podczas uroczystości upamiętniającej. Wyrażają się również w tym, jak traktujemy nasze miasto, nasze ulice i miejsca pamięci. Godne upamiętnienie wymaga czegoś więcej niż tylko pięknej oprawy na jeden wieczór. Wymaga także gotowości do troszczenia się w pozostałe dni o to, co rzekomo tak bardzo chcemy zachować.

9 listopada i wiele historii związanych z tą datą

9 listopada to szczególna data w historii Niemiec. Wiąże się z bardzo różnymi wydarzeniami, które ukształtowały nasz kraj.

W 1918 roku proklamowano republikę. W 1923 roku nie powiódł się pucz Hitlera i Ludendorffa. W 1938 roku doszło do pogromów listopadowych, które stanowiły kolejną brutalną eskalację systematycznego pozbawiania ludności żydowskiej praw i jej prześladowania. A w 1989 roku mur berliński nie upadł dosłownie tego dnia, ale otwarcie przejść granicznych, które rozpoczęło się tamtej nocy, stało się jednym z najważniejszych momentów powojennej historii Niemiec.

To, że Dzień Jedności Niemiec wyznaczono na 3 października, jest zrozumiałe. Właśnie tego dnia w 1990 roku dokonało się zjednoczenie państwowe Niemiec. Niemniej jednak 9 listopada pozostaje datą nierozerwalnie związaną z pokojową rewolucją i końcem podziału Niemiec.

Dlaczego jednak poświęcamy tak mało czasu na publiczne upamiętnianie również tej części naszej historii?

Chcę wyraźnie podkreślić, że nie chodzi mi o umniejszanie pamięci o pogromach listopadowych ani o przeciwstawianie im innych wydarzeń w jakimś rachunku historycznych zasług. Chodzi o to, że historia zna wiele prawd i wiele różnych miejsc pamięci. Jednego nie trzeba rozgrywać przeciwko drugiemu.

Pamięć nie jest zasobem ograniczonym.

Nasza historia nie zaczyna się w 1933 roku i nie kończy w 1945 roku

To właśnie stanowi dla mnie istotę moich rozważań.

Niemiecka kultura pamięci nie może obejmować wyłącznie okresu od 1933 do 1945 roku. Nasze dziedzictwo kulturowe, nasza historia i nasza kultura pamięci nie zaczynają się dopiero wraz z przejęciem władzy przez narodowych socjalistów i z pewnością nie kończą się wraz z zakończeniem II wojny światowej.

Niemcy mają za sobą wiele stuleci historii. Historię czasów przełomu, wynalazków, rozkwitu kultury i przemian społecznych, ale także wojen, epidemii, prześladowań i wstrząsów politycznych.

Moglibyśmy wspominać wojny wyzwoleńcze przeciwko Napoleonowi, wojnę trzydziestoletnią, wojnę siedmioletnią czy wielkie epidemie dżumy. Moglibyśmy zajmować się początkami miast, rozwojem rzemiosła, industrializacją i wielkimi przemianami społecznymi.

I równie dobrze moglibyśmy organizować wydarzenia, których tematem nie byłyby śmierć, cierpienie ani zniszczenie.

Dlaczego nie upamiętniamy w większym stopniu wielkich niemieckich wynalazków, osiągnięć naukowych, poetów, myślicieli, muzyków i artystów? Dlaczego Johann Sebastian Bach, Ludwig van Beethoven, wielcy inżynierowie, lekarze i przyrodnicy nie stanowią równie oczywistej części żywej kultury pamięci?

Albert Einstein, urodzony w Ulm, również należy do tego dziedzictwa kulturowego i naukowego. Fakt, że jego życiorys został jednocześnie naznaczony prześladowaniami ze strony narodowych socjalistów i emigracją, pokazuje zresztą, jak bardzo historia wymyka się prostemu zaszufladkowaniu.

Nie jesteśmy przecież wyłącznie krajem o mrocznej przeszłości. Jesteśmy również krajem o bogatej historii kultury, nauki i rzemiosła.

Zapomniane miejsca pamięci tuż za naszym progiem

Nie trzeba wcale daleko podróżować, żeby je znaleźć.

W parku miejskim w Weißenfels stoi piękny głaz narzutowy z wyrytymi słowami:

„Bóg, który sprawił, że rośnie żelazo, nie chciał mieć niewolników”.

Wers Ernsta Moritza Arndta przypomina o wojnach wyzwoleńczych z 1813 roku. Symbolizuje czas, w którym wolność i samostanowienie stały się sprawami o zasadniczym znaczeniu.

Dzisiaj kamień ten zarósł zielenią i jest ledwo dostrzegalny. Podczas weißenfelskich biwaków historycznych grupy kultywujące tradycję składały przy nim niegdyś wieńce. Jednak i to wspomnienie najwyraźniej straciło już na znaczeniu.

Kamień pamiątkowy, który powoli znika wśród zieleni. Miejsce historyczne, które z czasem przestaje być dla kogokolwiek na tyle ważne, by o nie zadbać.

Tymczasem właśnie zachowywanie takich miejsc jest istotnym elementem naszej kultury pamięci.

Podobnie jest z wieloma innymi ludzkimi losami i miejscami pamięci. Pomyślmy o górnikach, którzy stracili życie pod ziemią. O mężczyznach zasypanych podczas katastrof górniczych, których rodziny często przez dziesięciolecia musiały czekać na pewność co do ich losu. O ofiarach śmiertelnych muru berlińskiego, które zginęły, próbując przekroczyć wewnątrzniemiecką granicę. O ofiarach zamachu na jarmark bożonarodzeniowy w Berlinie przy Breitscheidplatz, o 101 ofiarach śmiertelnych katastrofy kolejowej w Eschede czy o ludziach, którzy stracili życie w innych katastrofach i tragicznych wypadkach.

Ich historie również należą do naszej zbiorowej pamięci.

Nie każde wydarzenie wymaga ustanowienia ogólnokrajowego dnia pamięci. Nie każdy tragiczny los wymaga uroczystości państwowej. Ale każdy zasługuje na odpowiednie miejsce w naszej historii.

Liczne ofiary powojennej historii Niemiec

Skoro już mówimy o pamięci, nie możemy zatrzymywać się na roku 1945.

Powstanie ludowe z 17 czerwca 1953 roku, stłumione przez wojska radzieckie i organy bezpieczeństwa NRD, należy do naszej historii tak samo jak losy ludzi, którzy w młodzieżowych zakładach wychowawczych NRD byli systematycznie poddawani przemocy i upokorzeniom.

Powinniśmy pamiętać o więźniach politycznych, o ludziach prześladowanych z powodu swoich przekonań, o ofiarach państwowej samowoli oraz o tych, których rodziny zostały rozdzielone.

Należą do nich również losy dzieci odbieranych rodzicom z powodów politycznych lub oddawanych do adopcji. Dopiero w ostatnich latach badania nad adopcjami przymusowymi motywowanymi politycznie w NRD przyniosły kolejne ustalenia. Za aktami i dokumentami kryją się ludzie, którzy niekiedy przez całe życie poszukiwali informacji o swoim pochodzeniu, rodzicach lub utraconym rodzeństwie.

Dlaczego takie historie nie stanowią w znacznie bardziej oczywisty sposób części naszej publicznej pamięci?

Dlaczego nie wspominamy częściej ludzi, którzy już przed 1933 rokiem byli prześladowani i pozbawiani majątku z powodów politycznych? Socjaldemokratów i innych przeciwników narodowego socjalizmu, którzy jeszcze przed przejęciem władzy lub bezpośrednio po nim stracili wolność, środki do życia albo życie?

Również niemiecka historia sprzed 1933 roku nie była wolna od niesprawiedliwości. I również po 1945 roku nasz kraj bynajmniej nie był wolny od prześladowań politycznych i państwowej samowoli.

Kompleksowa kultura pamięci musi być w stanie objąć to wszystko.

Żołnierze, rodziny i utracone pokolenia

Szczególnie trudnym rozdziałem jest dla mnie sposób, w jaki podchodzimy do niemieckich żołnierzy II wojny światowej.

Miliony mężczyzn zostały powołane do służby wojskowej. Wielu z nich nie osiągnęło jeszcze pełnoletności, gdy musieli opuścić swoje rodziny. Wielu nie miało rzeczywistego wpływu na to, na którym froncie zostaną skierowani do walki. Wielu nigdy nie wróciło. Inni wrócili do domu ranni, straumatyzowani lub dopiero po latach spędzonych w niewoli.

Ich bliscy pozostali sami. Matki czekały na synów, żony na mężów, a dzieci na ojców. Wielu z tych mężczyzn pochowano na obcej ziemi, zagrzebano w anonimowych grobach albo do dziś uznaje się ich za zaginionych.

W tym miejscu chciałbym powiedzieć coś bardzo wyraźnie: Upamiętnianie poległego niemieckiego żołnierza nie jest usprawiedliwianiem narodowego socjalizmu. Nie jest też gloryfikowaniem wojny.

Człowiek nie traci prawa do pamięci tylko dlatego, że służył w armii podporządkowanej zbrodniczemu reżimowi.

Oczywiście należy wskazywać indywidualną odpowiedzialność i rzeczywiście popełnione zbrodnie. Przynależność do organizacji, konkretna działalność i osobiste postępowanie muszą być oceniane z historycznym i prawnym zróżnicowaniem. Nie każdy żołnierz był narodowym socjalistą, nie każdy miał takie same przekonania i nie każdy ponosił taką samą odpowiedzialność.

Ale równie niedopuszczalne jest zbiorowe osądzanie całego pokolenia.

Musimy być w stanie godnie upamiętnić poległego żołnierza, nie gloryfikując przy tym wojny. Musimy uznawać ofiary niemieckiej wojny napastniczej, a jednocześnie zachowywać pamięć o losach niemieckich rodzin, poległych i zaginionych.

Jedno nie wyklucza drugiego.

Również zbrodnie popełnione przez pozostałe strony konfliktu muszą zostać poddane analizie historycznej. Bombardowanie miast, przemoc wobec ludności cywilnej, zbrodnie na terenach okupowanych oraz zrzucenie bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki należą do historii tej wojny. Fakt, że Niemcy przegrały wojnę, a zwycięskie mocarstwa ustaliły następnie porządek polityczny i prawny, nie może prowadzić do tego, że będziemy rozpatrywać kwestie historyczne wyłącznie z jednej perspektywy.

Procesy norymberskie były ważnym krokiem w pociąganiu do odpowiedzialności czołowych sprawców. Jednak również fakt, że zbrodnie zwycięzców nie zostały rozliczone w taki sam sposób, należy do historii tego powojennego porządku.

Sprawiedliwość nie powinna zależeć od narodowości sprawcy.

Drezno – miasto to coś więcej niż jego zniszczenie

Szczególnie wymowna jest dla mnie w tym kontekście historia Drezna.

Noc nalotów bombowych w lutym 1945 roku obróciła miasto w ruinę i pochłonęła niezliczone ludzkie życia. Obrazy zniszczonego centrum miasta do dziś stanowią część naszej pamięci historycznej.

Pamiętam relację zawartą w książce pewnej chrześcijańskiej autorki, w której opisała ona przeżycia swojej babci podczas tamtej nocy. Opis tego, jak Drezno stało w płomieniach i jak kościół Marii Panny (Frauenkirche) początkowo jeszcze trwał pośród zniszczeń, zanim ostatecznie zawalił się pod wpływem gorąca i skutków pożaru, wywarł na mnie trwałe wrażenie.

Kilka lat temu miałem okazję odwiedzić odbudowany kościół Frauenkirche. Jest po prostu imponujący.

Chciałbym jednak podkreślić pewną myśl, która jest dla mnie ważna: Frauenkirche nie jest wyłącznie symbolem bombardowania Drezna i zniszczeń II wojny światowej.

Przede wszystkim jest ważnym świadectwem wiary protestanckiej, saksońskiej sztuki barokowej i długiej tradycji kulturowej. Jego historia zaczyna się na długo przed 1945 rokiem. Nie został zbudowany po to, by zostać zniszczonym, lecz w zupełnie innym celu i w zupełnie innych czasach.

To, że został zniszczony tamtej nocy, jest częścią jego historii. Nie jest jednak całą jego historią.

To samo dotyczy Drezna. Miasta nie wolno sprowadzać do jednej nocy bombardowań. Jego dziedzictwo kulturowe, sztuka, architektura i mieszkańcy to znacznie więcej niż zniszczenia, których doświadczyło.

Również po 1945 roku życie toczyło się dalej

Jednym z aspektów, któremu w publicznym spojrzeniu na historię często poświęca się zbyt mało uwagi, jest życie ludzi po wojnie.

Niemcy leżały w gruzach. Miliony ludzi nie żyły, zaginęły lub przebywały w niewoli. Miliony uchodźców i wypędzonych z dawnych niemieckich ziem wschodnich musiały znaleźć sobie nową ojczyznę. Brakowało mieszkań, żywności i opieki medycznej. Rodziny zostały rozdzielone, miasta zniszczone, a całe dotychczasowe plany życiowe obrócone wniwecz.

A mimo to życie zaczęło się na nowo.

Ludzie usuwali gruzy, odbudowywali domy, zakładali rodziny, podejmowali pracę, tworzyli przedsiębiorstwa, otwierali warsztaty i posyłali dzieci do szkoły.

Mój ojciec na przykład urodził się w 1942 roku. Należał do pokolenia, które spędziło pierwsze lata swojego życia w czasach naznaczonych wojną, niedostatkiem i niepewnością. Ci ludzie później współtworzyli odbudowę tego kraju. Pracowali, zakładali rodziny, wychowywali dzieci i wnieśli swój wkład w to, że z ruin mogło ponownie powstać funkcjonujące społeczeństwo.

Od tamtej pory pojawiły się już trzy lub cztery kolejne pokolenia.

Ci ludzie ani nie rozpoczęli wojny, ani nie decydowali o jej celach politycznych. Żyli w kraju, który musiał zmierzyć się ze swoją przeszłością, a jednocześnie budować przyszłość.

Również te dokonania życiowe zasługują na uznanie.

Dwanaście lat rządów narodowych socjalistów pozostawiło głębokie ślady. Nie wymazało jednak całego życia ludzi, którzy urodzili się w tamtym okresie lub żyli po nim. Nie przesądziło na zawsze o każdej biografii i nie sprowadziło całego życia tych ludzi do tamtych lat.

Jesteśmy czymś więcej niż naszymi najmroczniejszymi rozdziałami

I w tym miejscu dochodzę do pytania, które coraz bardziej nie daje mi spokoju.

Dlaczego właściwie tak trudno jest nam zbudować pozytywną więź z własnym dziedzictwem kulturowym?

Dlaczego niemiecką historię tak często opowiada się przez pryzmat jej najmroczniejszych rozdziałów, podczas gdy pozostałe stulecia, pokolenia i osiągnięcia otrzymują stosunkowo niewiele uwagi?

Jesteśmy czymś więcej niż dwanaście lat narodowego socjalizmu. Jesteśmy czymś więcej niż sześć lat wojny. Jesteśmy czymś więcej niż obozy koncentracyjne, prześladowania i eksterminacja.

Jesteśmy również narodem poetów i myślicieli, wynalazców, naukowców, muzyków, artystów, pracowitych rzemieślników, utalentowanych lekarzy oraz ludzi, którzy budowali ten kraj, chronili go i rozwijali.

Posiadamy dziedzictwo kulturowe, które ma znaczenie daleko poza granicami naszego państwa. Bach i Beethoven, Goethe i Schiller, Einstein i niezliczeni inni ludzie pozostawili po sobie ślady, które są odczuwalne do dziś.

Nie oznacza to, że powinniśmy spocząć na laurach ani upiększać naszej przeszłości. Oznacza jednak, że nie musimy definiować siebie wyłącznie przez to, co w naszej historii poszło nie tak.

Każdy naród ma swoje mroczne rozdziały. Niektóre są wyjątkowo okrutne, inne są mniej znane lub do dziś zostały rozliczone w niewystarczającym stopniu. Nigdy nie może to służyć jako usprawiedliwienie własnych krzywd. Nie powinno nas jednak również powstrzymywać przed spojrzeniem na historię w całej jej rozciągłości.

Możemy być dumni z osiągnięć kultury, nie wywyższając się ponad innych. Możemy cenić naszą historię, nie przemilczając jej zbrodni.

Jaki właściwie obraz naszego niemieckiego dziedzictwa przekazujemy?

Na marginesie chciałbym poruszyć jeszcze jedną myśl, która również nie daje mi spokoju w tym kontekście. Chodzi o nadawanie obywatelstwa.

Osoby ubiegające się o uzyskanie niemieckiego obywatelstwa muszą zapoznać się z niemiecką historią, porządkiem prawnym i społecznymi fundamentami naszego kraju. To, że okres narodowego socjalizmu i jego konsekwencje zajmują w tym ważne miejsce, jest słuszne i konieczne.

Mimo to zadaję sobie pytanie: Dlaczego nie przekazujemy równie wyraźnie tego, co poza tym stanowi o wyjątkowości naszego kraju?

Dlaczego nie mówimy równie naturalnie o Bachu, Beethovenie, Goethem czy Einsteinie? Dlaczego nasze osiągnięcia kulturalne i naukowe nie stanowią znacznie ważniejszej części obrazu Niemiec, który przedstawiamy?

Oczywiście test na obywatelstwo nie jest kompletnym podręcznikiem historii i nie powinien nim być. Jednak pytanie o niemieckie dziedzictwo jest znacznie szersze niż znajomość najmroczniejszych lat naszej historii.

Kto interesuje się Niemcami, powinien dowiedzieć się nie tylko tego, za co ponosimy odpowiedzialność, lecz także tego, co ten kraj wniósł do kultury, nauki i życia społecznego.

Bo to również jest niemieckie dziedzictwo.

Pamięć musi wskazywać drogę w przyszłość

Być może właśnie tutaj tkwi najważniejszy punkt moich rozważań.

Kultura pamięci nie może ograniczać się wyłącznie do grobów zmarłych i popiołów zniszczonych miast. Nie może składać się tylko z uroczystości składania wieńców, minut ciszy i pomników ku przestrodze.

Wszystko to ma swoje miejsce i jest uzasadnione. Ofiar nie wolno zapominać. Ich cierpienia nie wolno relatywizować, a ich historii przemilczać.

Ale pamięć musi również chronić to, co ludzie stworzyli. Musi zachowywać rzeczy, które dają nam choćby iskrę pozytywnej nadziei na przyszłość.

Zabytkowy budynek, który zostaje odrestaurowany. Stary zakład rzemieślniczy, w którym wiedza i umiejętności są przekazywane następnemu pokoleniu. Pomnik, którego nie zarastają chwasty. Muzeum opowiadające historię regionu. Szkoła, która nie zajmuje się wyłącznie katastrofami przeszłości, lecz przekazuje również wiedzę o wielkich osiągnięciach ludzi.

Żywa kultura pamięci nie może tylko spoglądać wstecz. Musi również wskazywać drogę naprzód.

Powinna też być niezależna od przynależności partyjnej. Pamięć o ofiarach historycznej zbrodni nie może zależeć od tego, jaką legitymację partyjną posiada dany człowiek. Przedstawiciele narodu wybrani w demokratycznych wyborach nie powinni być wykluczani z uroczystości upamiętniających wyłącznie ze względu na przynależność partyjną. Jednocześnie każde takie wydarzenie musi być chronione przed zawłaszczaniem go na potrzeby polityki partyjnej.

Chodzi o godność ludzi i naszą wspólną historię, a nie o polityczne przywileje poszczególnych grup.

Historia większa niż jej najmroczniejsze dwanaście lat

Chciałbym, abyśmy jako społeczeństwo ponownie nauczyli się patrzeć na naszą historię w całej jej rozciągłości.

Z jej osiągnięciami i błędami. Z jej wielkimi osobowościami i zwykłymi ludźmi. Z ofiarami wojny, prześladowań i katastrof, ale również z ludźmi, którzy pracowali, prowadzili badania, budowali, nauczali, leczyli i wychowywali rodziny.

Chciałbym, abyśmy ponownie dostrzegli głaz narzutowy w parku miejskim w Weißenfels. Abyśmy porządkowali ulicę Nordstraße nie tylko z okazji jednego dnia pamięci. Abyśmy wspominali ludzi, którzy zginęli przy murze, cierpieli w młodzieżowych zakładach wychowawczych, zostali zasypani w kopalniach lub stracili bliskich podczas bombardowań.

Chciałbym, abyśmy opowiadali historię pokojowej rewolucji tak samo jak historię pogromów listopadowych. Abyśmy postrzegali Frauenkirche nie tylko jako symbol zniszczenia, lecz również jako to, czym był przez całe stulecia i czym pozostaje do dziś. I abyśmy dali ludziom, którzy po 1945 roku odbudowali ten kraj, należne im miejsce w naszej pamięci.

Być może powinniśmy znacznie częściej zadawać sobie pytanie, co właściwie chcemy pozostawić przyszłym pokoleniom.

Tylko przestrogę przed tym, co nigdy więcej nie może się wydarzyć?

Czy również wiedzę o tym, co ludzie tworzyli przez stulecia, co warto zachować i na czym przyszłe pokolenia mogą budować swoją przyszłość?

My, Niemcy, jesteśmy czymś więcej niż dwanaście lat narodowego socjalizmu. Nasza historia jest starsza, bardziej różnorodna i bogatsza. A nasza odpowiedzialność za przyszłość polega nie tylko na pamiętaniu o tym, czego nigdy nie wolno nam powtórzyć, lecz także na zachowywaniu i przekazywaniu tego, co czyni nas jako społeczeństwo wartościowymi.

Pamięć nie może kończyć się tam, gdzie przeszłość staje się mroczna. Musi trwać również tam, gdzie z tej przeszłości może powstać coś dobrego dla przyszłości.

Author: AI-Translation - Rosa Rückblick  | 

Nowe oferty każdego dnia z rabatami sięgającymi nawet 70%!

Inne artykuły:

Dwa domy dziecka w powiecie Burgenland mają kosztować o pięć milionów euro więcej, niż jest to konieczne

Podczas ostatniego posiedzenia rady powiatu Sebastian Nicolai skrytykował fakt, że na budowę dwóch domów dziecka planuje się przeznaczyć siedem milionów euro, mimo że taki... Czytaj dalej

Jak długo jeszcze starosta powiatowy Götz Ulrich (CDU) będzie konsekwentnie niekonsekwentny? Protokoły RKI po raz kolejny potwierdzają: środki przeciwko COVID-19 były arbitralne!

Podczas gdy do dziś żaden polityk nie został pociągnięty do odpowiedzialności za katastrofalne środki związane z COVID-19, osoby odpowiedzialne, takie jak starosta powiatu ... Czytaj dalej

Brak zagrożenia dla pokoju?

W weekend wielkanocny znowu nadszedł czas na marsze wielkanocne. Liczba uczestników była jednak ograniczona.... Czytaj dalej

Oficjalny kanał Telegram Głos Obywatela Oficjalny kanał YouTube Głos Obywatela   Bürgerstimme auf Facebook

Wspieraj działanie tej strony dobrowolnymi wpłatami:
Przez PayPal: https://www.paypal.me/evovi/12

lub przelewem bankowym
IBAN : IE55SUMU99036510275719
BIC : SUMUIE22XXX
Właściciel konta: Michael Thurm


Shorts / Reels / Krótkie klipy Dane firmy / Zastrzeżenia prawne